دستورالعمل نحوه صدور و ثبت اسناد حسابداري مرتبط با عمليات ارزي

“دستورالعمل نحوه صدور و ثبت اسناد حسابداري مرتبط با عمليات ارزي”

بمنظور رعايت اصول حسابداري و ايجاد يكنواختي در نحوه صدور و ثبت اسناد حسابداري مرتبط با عمليات ارزي و همچنين فراهم سازي شرايط و امكانات لازم جهت اجراي طرح يكسان سازي نرخ ارز در سال ١٣٨١ خواهشمند است دستور فرمائيد موارد ذيل را دقيقًا مطالعه و مورد اجرا قراردهند.

١) اصول اوليه در امر نظارت و اجراي عمليات حسابداري ارزي:

اصول اوليه مهمي كه در امر نظارت و اجراي عمليات حسابداري ارزي بايستي ملحوظ نظر قرارگيرد بشرح زير مي باشد:

۱-۱) حسابهاي ارزي تحت هيچ شرايطي نبايد طرف حسابهاي ريالي قرارگيرد.
1-۲) حسابهاي ارزي يك نوع ارز لزومًا بايستي طرف حسابهاي ارزي همان نوع ارز.

بدين ترتيب در مواقعيكه ارز به ريال و ريال به ارز تبديل و عمليات خريد و فروش انجام مي شود حسابي تحت عنوان “حساب وضعيت ارزي” با ماهيت ارزي، طرف حساب ارز موردنظر قرارگرفته و معادل ريالي آن در حساب ديگري با ماهيت ريالي، تحت عنوان “حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي”، طرف حساب ريالي مربوط قرار خواهد گرفت.
1-۳-“حساب وضعيت ارزي” تفاضل دارائي ها و بدهي هاي ارزي بانك مي باشد و “حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي” نشانگر ارزش ريالي وضعيت ارزي است كه هر دو حساب مذكور بايستي به تفكيك اسعار مختلف در دفاتر معين ثبت و نگهداري شوند.
1-۴- معادل ريالي “حساب وضعيت ارزي” به تفكيك اسعار مختلف بايستي در هر مقطع با مانده “حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي برابر” باشند.
1-۵- مجموع مانده دارائ يهاي ارزي (به ارز و ريال) بايستي با مجموع مانده بده يهاي ارزي به تفكيك اسعار مختلف (با احتساب مانده حساب وضعيت ارزي) در هر مقطع برابر و موازنه گردند.
1-۶- به استثناء اسناد حسابداري خريد و فروش ارز و مبادلات ارزي (تبديل يك نوع ارز به نوع ديگر)
ساير اسناد حسابداري مربوط به حسابهاي ارزي بايستي در سال جاري با نرخ شناور فروش و در سال آتي بعد از اجراي طرح يكسان سازي نرخ ارز با نرخهاي فروش ارز كه همه روزه جهت معاملات جزئي اعلام خواهد نمود انجام پذيرد. بديهي است تسعير و ارزيابي مانده دارائيها و بدهيهاي ارزي در هر مقطع بر مبناي نرخ فروش ارز خواهد بود. توجه خواهندداشت اسناد حسابداري عمليات خريد و فروش ارز و مبادلات ارزي در سالجاري طبق روال معمول بوده و در سال آتي اسناد حسابداري مربوط به عمليات جزئي خريد و فروش ارز با نرخهاي خريد و فروش روزانه و اسناد حسابداري مربوط به عمليات عمده  خريد و فروش ارز با نرخهاي توافقي بين بانك و مشتري صادر خواهدشد.

٢) ايجادحساب هاي “وضعيت ارزي”، “ارزش ريالي مبادلات ارزي” و “حساب مركز – به ارز”:

بطوريكه در فوق اشاره گرديد، تفاضل دارائيها و بدهيهاي ارزي نشانگر وضعيت ارزي بانك م يباشد كه لازمست بمنظور ايجاد موازنه حسابهاي ارزي و دستيابي به ميزان وضعيت ارزي بانك به اسعار مختلف حسابي تحت عنوان: “حساب وضعيت ارزي” در رديف حسابهاي ارزي بانك گشايش و معادل ريالي آن در حساب ديگري تحت عنوان “حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي”، در رديف حسابهاي ريالي منعكس شود.
1-۱- نقل و انتقالات ارزي بين – ضمنًا لازمست بمنظور حفظ توازن ارزي و رعايت اصول مندرج در بند شعب و شعب ارزي با اداره مركزي و بالعكس از “طريق حساب مركز – به ارز” صورت پذيرد. عمليات تسويه و پاياپاي اسناد حسابداري “حساب مركز – به ارز” دقيقًا همانند عمليات تسويه و پاياپاي اسناد
“حساب مركز به ريال” خواهدبود با اين تفاوت كه براي هريك از اسعار فهرست جداگانه اي به ارز و ريال بايستي تهيه شود.
بمنظور تحقق اهداف مذكور لازمست در مقطع زماني … تفاضل دارائي ها و بدهيهاي ارزي بانك براي هريك از اسعار بطور جداگانه شناسائي و در صورتيكه دارائيهاي ارزي بيشتر از بدهيهاي ارزي باشد
اسناد حسابداري زير صادر و در دفاتر معين و كل ثبت گردد (توجه خواهند داشت در اين مورد مغايرت با بند ۱-۱ اين دستورالعمل بلامانع است).

بدهكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي با استفاده از كد ١٢٤٣/١/
٣/٢/ بستانكار: حساب وضعيت ارزي با استفاده از كد ٦٧٠
چنانچه دارائيهاي ارزي مربوط به هريك از اسعار كمتر از بدهيهاي ارزي همان نوع ارز باشد.
٣/١/ بدهكار: حساب وضعيت ارزي با استفاده از كد ١٢٣٠
٣/٢/ بستانكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي با استفاده از كد ٠٦٨٠
توجه: بانكهائي كه قبلا از سرفصل حسابهاي معاملات ارزي و ريالي عمليات ارزي استفاده نموده اند صرفًا به تغيير
عناوين حسابها اقدام خواهند نمود.
در مقطع اجراي دستورالعمل علاوه بر ايجاد حسابهاي فو قالذكر حسابي تحت عنوان “حساب مركز – به
٣ در رديف بدهيهاي ارزي (حسب /٢/ ٣ در رديف دارائ يهاي ارزي و يا كد ٠٧٣٠ /١/ ارز” با استفاده از كد ١٢٢٠
مورد) بمنظور انجام نقل و انتقالات ارزي افتتاح خواهند نمود.

٣) نحوه صدور و ثبت اسناد حسابداري مرتبط با عمليات ارزي:

عمليات حسابداري ارزي در بانكها در ٤ گروه زير صورت مي گيرد:

۳-۱- عمليات ارز به ارز.
3-۲- عمليات ارز به ريال و ريال به ارز (خريد و فروش ارز).
3-۳- نقل و انتقالات ارزي بين شعب داخل كشور و نقل و انتقالات ارزي في مابين شعب ارزي با اداره مركزي و بالعكس.
3-۴- مبادلات ارزي (تبديل يك نوع ارز به نوع ديگر).

عمليات ارز به ارز

در اين نوع عمليات يك حساب ارزي بدهكار و حساب ارزي ديگر با همان نوع و در همان واحد ارزي عمل كننده بستانكار شده و طرفين دارائ يها و بدهيهاي ارزي به يك ميزان كم و يا زياد خواهدشد. موازنه ارزي حسابها در اينگونه عمليات كماكان برقرار بوده و تغييري در وضعيت ارزي بانك ايجاد نخواهد شد.
مثال: با دريافت اسكناس دلار جهت واريز به حسابجاري ارزي دلاري مشتري ثبت حسابداري عبارت خواهدبود از:
بدهكار: حساب اسكناس و نقود بيگانه.
بستانكار: حسابجاري ارزي (به دلار).

عمليات ارز به ريال و ريال به ارز (خريد و فروش ارز)

در عمليات مذكور خريد يا فروش ارز صورت گرفته و وضعيت ارزي بانك تحت تاثير قرار مي گيرد.

عمليات خريد ارز :

بدهكار: اسكناس و نقود بيگانه/ يا حساب ارزي مشتري.
بستانكار: حساب وضعيت ارزي.
بدهكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي.
بستانكار: حساب صندوق / يا حساب ريالي مشتري.

عمليات فروش ارز:

بدهكار: حساب وضعيت ارزي.
بستانكار: اسكناس و نقود بيگانه / يا حساب ارزي مشتري.
بدهكار: حساب صندوق / يا حساب ريالي مشتري
بستانكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي.
توجه: عمليات موصوف در سالجاري صرفًا در رابطه با عمليات خريد و فروش ارز با نرخ شناور كاربرد داشته و در ارتباط با عمليات خريد و فروش ارز با نرخهاي بالاتر از شناور “صادراتي، گواهي سپرده و توافقي لازمست تا پايان ١٣٨٠ مديريت /٦/ ٢ دستورالعمل شماره مب/ ٦٤٤ مورخ ٢٢ – ٢ و ٢ – سالجاري براساس مفاد مندرج در بندهاي ١ كل نظارت بر بانكها و موسسات اعتباري اقدام فرمايند.

عمليات حسابداري نقل و انتقالات ارزي بين شعب و شعب با اداره مركزي و بالعكس:

نقل و انتقالات ارزي از محل وجوه ارزي مشتريان اين قبيل نقل و انتقالات ارزي كه از محل موجودي حسابهاي ارزي يا وجوه ارزي توديعي مشتريان صورت مي گيرد تغييري در وضعيت ارزي بانك بوجود نم يآورد و با بدهكار شدن يك حساب ارزي در يكي از شعب يا واحدهاي ارزي، حساب ارزي ديگري در يكي از شعب يا واحد ارزي ديگر بستانكار شده و نهايتا دارائي ها و بدهيهاي ارزي بانك به يك نسبت كم و زياد خواهدشد. ليكن بلحاظ حفظ موازنه ارزي حسابها در شعب صادركننده و گيرنده سند بطور جداگانه و رعايت ضوابط و اصول مورد اشاره در بند ١ اين دستورالعمل لازمست نقل و انتقالات ارزي با صدور سند حسابداري بشرح ذيل از طريق حساب مركز – به ارز صورت پذيرد:

بدهكار: اسكناس و نقود بيگانه / يا حساب ارزي مشتري ٣ “حسب مورد” /٢/ ٣ يا ٠٧٣٠ /١/

بستانكار: حساب مركز – به ارز با استفاده از كد ١٢٢٠
فهرست حساب مركز – به ارز بايستي به تفكيك اسعار مختلف تهيه و تنظيم گردد و علاوه بر مبلغ به ارز،
هم ارز ريالي اسناد تنظيمي نيز در فهرست مزبور درج شود. نحوه تسويه و پاياپاي اسناد صادره و وارده حساب
مركز – به ارز در اداره مركزي بانك دقيقًا همانند روش تسويه و پاياپاي اسناد در حساب مركز – بريال مي باشد كه
قبلا نيز بدان اشاره گرديد.

٣) نقل و انتقالات ارزي از محل مبادله موجودي حسابهاي ريالي مشتريان به ارز: -٣-٢

اينگونه نقل و انتقالات كه همزمان با انجام يك معامله فروش ارز صورت م يگيرد عمدتًا مرتبط با صدور حواله هاي ارزي عهده شعب خارج از كشور يا بانكهاي خارجي و واريز وجه اعتبارات اسنادي وارداتي گشايش يافته مي باشد. در اين نوع عمليات اسناد حسابداري زير بابت فروش ارز صادر و همزمان ارز فروخته شده بمنظور ثبت در حساب اداره مركزي و تسويه اعلاميه بدهكار كارگزار پرداخت كننده از طريق حساب مركز – به ارز به اداره مركزي ارسال مي گردد:

بدهكار: حساب صندوق / يا حسابجاري ريالي مشتري
بستانكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي
بدهكار: حساب وضعيت ارزي
بستانكار: حساب مركز – به ارز
نيز اشاره شد عمليات مذكور در سال جاري صرفًا مرتبط با فروش ارز -٢- همانطوريكه در ذيل بند فوق بابت صدور حوال ههاي ارزي و واريز اعتبارات اسنادي گشايش يافته با نرخ شناور م يباشد. بديهي است تا پايان سال جاري فروش ارز با نرخهاي بالاتر از شناور جهت صدور حوال ههاي ارزي و اعتبارات اسنادي گشايش يافته ١٣٨٠ مديريت كل نظارت و اموربانكها /٦/ ٢ دستورالعمل شماره مب/ ٦٤٤ مورخ ٢٢ – براساس مفاد مندرج در بند ٢ خواهدبود.

عمليات حسابداري مبادلات ارزي (تبديل يك نوع ارز به نوع ديگر):

در مبادلات ارزي بايستي ارز ارائه شده مشتري با نرخ خريد خريداري و ارز درخواستي وي به نرخ فروش فروخته شود. بدين منظور معادل ريالي ارز خريداري شده بايد به نرخ فروش ارز درخواستي مشتري تقسيم و ميزان آن مشخص گردد. در اين نوع عمليات نيز مانده حسابهاي “وضعيت ارزي” و “ارزش ريالي مبادلات ارزي” ارزهاي خريداري شده و فروخته شده تحت تاثير قرار گرفته و اسناد حسابداري زير صادر مي گردد: مثال: خريد ٥٠٠٠ مارك ارز موجود در حسابجاري ارزي مشتري با نرخ خريد هر مارك ١٠٥٣ ريال جهت تبديل به اسكناس دلار با نرخ فروش هر دلار ١٧٥٥ ريال.

٥٢٦٥٠٠٠ ريال = ١٠٥٣ × بدهكار: حساب جاري ارزي مشتري ٥٠٠٠ مارك
(١٥٠٠٠ * ١٠٥٣ = بستانكار: حساب وضعيت ارزي (مارك) ٥٠٠٠ مارك ( ٥٢٦٥٠٠٠
(٣٠٠٠ * ١٧٥٥ = بدهكار: حساب وضعيت ارزي (دلار) ٣٠٠٠ دلار ( ٥٢٦٥٠٠٠
٥٢٦٥٠٠٠ ريال ÷ بستانكار: اسكناس و نقود بيگانه ٣٠٠٠ دلار = ١٧٥٥
بدهكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي (مارك) ٥٢٦٥٠٠٠ ريال
بستانكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي (دلار) ٥٢٦٥٠٠٠ ريال

احتساب سود و زيان ناشي از خريد و فروش ارز و تسعير اقلام ارزي:

با ايجاد حسابهاي وضعيت ارزي و ارزش ريالي مبادلات ارزي، موجود يهاي ارزي متعلق به بانك براي هريك از اسعار بهمراه ارزش ريالي آن در مقاطع مختلف مشخص مي گردد. بدين ترتيب با سنجش مجدد ارزش ريالي وضعيت ارزي بانك در هر مقطع امكان شناسائي سود يا زيان ناشي از عمليات خريد و فروش ارز و تسعير اقلام ارزي وجود خواهدداشت.
١٣٥٥ اين بانك كليه دارائيها و بدهيهاي ارزي كوتاه /١٢/ طبق مفاد بخشنامه شماره ٢٤٥٧ /نب مورخ ٨ مدت واحدهاي داخل كشور بايستي به نرخ فروش ارز در تاريخ ترازنامه به ريال تسعير و نتايج حاصل از آن به حساب سود و زيان بانك انتقال يابد. در اجراي بخشنامه فوق الذكر تاكنون عمليات تسعير اقلام ارزي سالي يكبار در پايان اسفندماه صورت گرفته است، ليكن باتوجه به ايجاد حسابهاي وضعيت ارزي و ارزش ريالي مبادلات ارزي و ضرورت استفاده از اطلاعات مربوط به مانده حسابهاي مذكور هنگام حضور در بازار خريد و فروش ارز، خصوصًا در سال آتي و با اجراي طرح يكسا نسازي نرخ ارز لازمست تسعير اقلام ارزي در پايان هر روز صورت پذيرد. از آنجائيكه اجراي اين مهم منوط به تجهيز سيستم بانكي به ابزارهاي پيشرفته الكترونيكي است لذا تا اتمام كار اتوماسيون بانكها و فراهم سازي شرايط و تجهيزات لازم ضروري است از سال آتي با اجراي طرح يكسان سازي
نرخ ارز، اقلام ارزي حداكثر در پايان هرماه تسعير و سود و زيان حاصل از آن شناسائي و با انجام عمليات و صدور اسناد حسابداري زير در حسابها منظور گردد:

۱- عمليات تسعير اقلام دارائي به تفكيك اسعار مختلف درصورتيكه افزايش ارزش ريالي داشته باشد:

بدين منظور لازمست جداولي بر حسب نوع ارز بطور جداگانه تنظيم و ضمن درج عناوين حسابها (اقلام دارائيهاي ارزي) مانده حساب به ارز، معادل ريالي قبل از تسعير، معادل ريالي بعد از تسعير و نتيجه حاصل از تسعير اقلام در آن منعكس شود. در اين رابطه اسناد حسابداري زير صادر خواهدشد.

بدهكار: حسابهاي ارزي (اقلام دارائي) – تنها بريال بميزان تفاوت حاصل از تسعير
بستانكار: حساب وضعيت ارزي ” ” ” ”
بدهكار: حساب ريالي مبادلات ارزي – بميزان تفاوت حاصل از تسعير
بستانكار: نتيجه معاملات و تعديلات ارزي ” ” ”

۲- عمليات تسعير اقلام بدهي به تفكيك اسعار مختلف درصورتيكه افزايش ارزش ريالي داشته باشد اسناد حسابداري زير صادر – در اين خصوص نيز بعد از تهيه و تنظيم جدول مورد نظر بشرح بند ١مي شود:

بدهكار: حساب وضعيت ارزي – تنها بريال بميزان تفاوت حاصل از تسعير
بستانكار: حسابهاي ارزي (اقلام بدهي) – تنها بريال ” ”
بدهكار: نتيجه معاملات و تعديلات ارزي ” ”
بستانكار: حساب ارزش ريالي مبادلات ارزي ” ”

اسناد حسابداري عمليات تسعير اقلام دارائيها و بدهيهاي ارزي به تفكيك اسعار مختلف در صورتيكه كاهش خواهدبود. مانده حساب نتيجه معاملات تعديلات ارزي در پايان سال مالي به حساب سود و زيان منتقل مي گردد.